"Η πανούκλα στη Ζάκυνθο το 1728 και ο ναός του Αγ. Χαραλάμπη στο Ποτάμι", του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Ιεροκήρυκα Ι. Μ. Ζακύνθου

 Η ομιλία μου στο "Αληθώς" με θέμα "Η πανούκλα στη Ζάκυνθο το 1728 και ο ναός του Αγ. Χαραλάμπη στο Ποτάμι", https://www.youtube.com/watch?v=_qq1aSxAOBg

Καλλιτεχνικές και ιστορικές μαρτυρίες εκκλησιαστικών κωδίκων Ζακύνθου: Κώδικες ιερού ναού Αγίου Βασιλείου του Επάνω, του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη

    

"Το λιμάνι και η πόλη της Ζακύνθου" του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη

(Εφημ. Ερμής Ζακύνθου)

Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη: Η οικογένεια Μπάφα στη Ζάκυνθο (The Bafa family in Zakynthos), Πρακτικά ΙΑ' Πανιονίου Συνεδρίου

Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη: Ο Άγγελος Γιαννικέσης και τα αργυρά μανουάλια του ναού του Αγίου Διονυσίου στη Ζάκυνθο (Angelos Giannikesis and the silver manuals of the church of Agios Dionysios in Zakynthos). ΤΑ ΙΟΝΙΚΑ, τ. 1, Αθήνα 2020

Μαρτυρίες για την αίτηση και άδεια καταγραφής της βιβλιοθήκης Δε Βιάζη το 1930, του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη

Ο ΝΑΟΣ ΚΑΙ Η ΛΙΤΑΝΕΙΑ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ, άρθρο του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Ιεροκήρυκα Ι.Μ. Ζακύνθου

Έ Συνέδριο Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής Τέχνης, 15-16 Δεκεμβρίου 2017

Με χαρά ανακοινώνουμε το πρόγραμμα του Έ Συνέδριο Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής Τέχνης, που διοργανώνει το Τμήμα Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και θα διεξαχθεί στις 15-16 Δεκεμβρίου 2017 στο αμφιθέατρο του Πολεμικού Μουσείου Αθηνών. Αντιγράφουμε από το πρόγραμμα και τη συμμετοχή του γράφοντος την Παρασκευή 15 Δεκ. ώρα 14:55 : " π. Διονύσιος Λυκογιάννης, ο αργυρογλύπτης Αθανάσιος Τζημούρης, νεώτερα στοιχεία- επιδράσεις του έργου του".

Παρουσίαση του Τόμου " ΤΕΜΠΛΟΝ "

Από την αποψινή παρουσίαση του τόμου " Τέμπλον" στο Ίδρυμα Λασκαρίδη στον Πειραιά, με ομιλητές την Καθηγ. κ. Στουφή-Πουλημένου, τον Καθηγ. Δημ. Παυλόπουλου και την κ. Αλμπάνη. Μεταξύ των συγγραφέων του συλλογικού έργου και η δική μας συμμετοχή. Το κειμενό μας εδώ https://en-uoa-gr.academia.edu/DionysiosLykogiannis

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΜΟΥ «ΤΕΜΠΛΟΝ» 7/12/2017

Με πολύ χαρά δημοσιεύουμε την πρόσκληση στην παρουσίαση του τόμου-καταλόγου της έκθεσης «ΤΕΜΠΛΟΝ. Άγιες μορφές, αόρατες πύλες πίστης. 20ός και 21ος αιώνας»

στις 7ης Δεκεμβρίου στο Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη. Να σημειώσουμε ότι ο γράφων συμμετέχει παρουσιάζοντας τα τέμπλα του ναού του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου.

Τα τέμπλα του ναού του Αγίου Διονυσίου στη Ζάκυνθο-The iconostases in the church of St Dionysios in Zakynthos

Η έκθεση με τίτλο " ΤΕΜΠΛΟΝ, ΑΓΙΕΣ ΜΟΡΦΕΣ, ΑΟΡΑΤΕΣ ΠΥΛΕΣ ΠΙΣΤΗΣ 20ός και 21ος αιώνας" που πραγματοποιείται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης, παρουσιάζει 97 εκθέματα που συνδέονται με το τέμπλο, μεταξύ αυτών και έργα των ζακυνθινών Δ. Πελεκάση και των αδελφών Ανδραβιδιώτη.

 Στο συνοδευτικό συλλογικό τόμο-κατάλογο της έκθεσης, τη Ζάκυνθο εκπροσωπεί κείμενο του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Ιεροκήρυκα της Ι.Μ. Ζακύνθου, που αφορά τα τέμπλα του ναού του Αγίου Διονυσίου. Να σημειωθεί ότι η έκθεση τελείται υπό την αιγίδα του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας.

ΤΑ ΤΕΜΠΛΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΣΤΗ ΒΟΛΙΜΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ

"ΤΑ ΤΕΜΠΛΑ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΣΤΗ ΒΟΛΙΜΑ ΖΑΚΥΝΘΟΥ", του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Ιονικά Ανάλεκτα 2016.

Ο Ναός του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου

Η διακήρυξη της αγιότητας του Διονυσίου Σιγούρου, Αρχιεπισκόπου Αιγίνης το 1703, υπήρξε η αφορμή να αφιερωθεί ναός σε αυτόν έναν χρόνο αργότερα (1704) στη νότια άκρη της πόλης της Ζακύνθου, εκεί που βρίσκονταν τα σπίτια του μοναστηριού. Η μεταφορά του άφθαρτου ιερού Λειψάνου του Αγίου Διονυσίου από τα Στροφάδια στη Ζάκυνθο μετά από πειρατική επιδρομή στις 19 Αυγούστου 1717, ανέδειξε το ναό σε τόπο προσκυνηματικό και επίκεντρο ιδιαίτερης φροντίδας όλων των Ζακυνθίων ακόμη και σήμερα,  εξαιτίας του χαριτόβρυτου ιερού Λειψάνου του πολιούχου και Προστάτου της νήσου Ζακύνθου. Οι συνεχείς ζημιές, που προκαλούσαν οι κατά καιρούς σεισμοί, πληγώνοντας ή ισοπεδώνοντας τα κτίσματα της μονής, έδιναν τις αφορμές για τις ανοικοδομήσεις και τις μεταμορφώσεις του καλλιτεχνικού διακόσμου του ναού του Αγίου Διονυσίου.

 Χορηγοί σε αυτές τις εργασίες, όπου απαιτούνταν μεγάλα χρηματικά ποσά, βρίσκονταν κυρίως τα εύπορα μέλη της ζακύνθιας κοινωνίας που ανήκαν στην αριστοκρατική και στη συνέχεια αστική τάξη, αναλαμβάνοντας κατά διαστήματα την επιτροπεία του ναού ως Κυβερνήτες, ασκώντας συνήθως εποπτικό διαχειριστικό έλεγχο του ναού και προστατεύοντας τα δικαιώματα της μονής. Το ιδεολογικό και καλλιτεχνικό υπόβαθρο των μελών αυτής της κυρίαρχης κοινωνικής τάξης, επέβαλλε τις αισθητικές αντιλήψεις της στο διάκοσμο των ναών του Αγίου Διονυσίου, συμπαρασύροντας τις καλλιτεχνικές εξελίξεις, με βλέμμα στραμμένο πάντα στη  Δύση.

Στο διάστημα 1708-1713 κτίστηκε εκ θεμελίων νέος ναός προς τιμήν του Αγίου Διονυσίου στη θέση τριών σπιτιών, που είχε αποκτήσει η μονή με αγορές και δωρεές. Ο εσωτερικός στολισμός φαίνεται πως διήρκεσε αρκετές δεκαετίες, μιας και η οικονομική ένδεια της μονής, από τους καταστροφικούς σεισμούς και τις ληστρικές επιδρομές δυσχέραιναν την ολοκλήρωση των εργασιών. Το 1714 είχε κατασκευαστεί το κατώτερο τμήμα του τέμπλου, το οποίο ολόκληρο θα πρέπει να τελείωσε το 1730. Το 1752 ο τεχνίτης Νικόλαος Λογοθέτης φαίνεται πως δίνει στο τέμπλο τη σημερινή του μορφή, έτσι όπως σώζεται στο ναό του Σωτήρα στον Καληπάδο, όπου πουλήθηκε.

Η σχεδιαστική σύλληψη του τέμπλου είναι μοναδική για τα δεδομένα της Ζακύνθου, καθώς συνδυάζει μπαρόκ μορφολογικά στοιχεία στις κατώτερες ξυλόγλυπτες ζώνες, με πυραμίδα σε ύφος ροκοκό, μέσα στην οποία είναι ενταγμένα κυκλικά ζωγραφισμένα εικονίδια αποδοσμένα δυτικότροπα, από τον χρωστήρα κυρίως του Νικόλαου Δοξαρά. Η φατσάδα (πρόσοψη) του τέμπλου εκφράζει ακριβώς την κοσμική αισθητική αντίληψη των εύπορων κυρίως Ζακυνθίων, που τον 18^ο αι. βίωναν την ακμή της πολιτισμικής επιρροής από το πολιτικό εξουσιαστικό κέντρο, τη Βενετία.

Το 1764, μετά την επίσημη πολιτική απόφαση για περιαγωγή του ιερού Λειψάνου στην πόλη της Ζακύνθου την ημέρα της μνήμης του Αγίου Διονυσίου στις 17 Δεκεμβρίου και την πιθανή ανακήρυξή του από τότε ως Προστάτου της νήσου Ζακύνθου, πάρθηκε η απόφαση ανοικοδόμησης μεγαλύτερου ναού. Ένα νέο τέμπλο με πρωτοποριακή για την εποχή του διακόσμηση σκαλίστηκε το 1775, ακολουθώντας τις καλλιτεχνικές αντιλήψεις της εποχής, με τον ιδιόρρυθμο Ιερέα Νικόλαο Κουτούζη, βασικό εκφραστή μετά τους Δοξαράδες της νατουραλιστικής τέχνης, να το στολίζει με τις ελαιογραφίες του. Ο μόνος συνδετικός κρίκος με το παλαιό τέμπλο είναι κυρίως οι δεσποτικές εικόνες, που παρέμειναν οι ίδιες.

Μετά την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα (1864) οι αισθητικές προτιμήσεις, παρά τις μεμονωμένες αντιστάσεις, άλλαξαν και οι επιφανείς Ζακύνθιοι σπουδάζοντας πλέον στην Αθήνα και όχι στην Ιταλία, άρχισαν να γίνονται κοινωνοί των καλλιτεχνικών αθηναϊκών αντιλήψεων, μεταφέροντάς τες αναπόφευκτα και στη Ζάκυνθο.

Με αφορμή τον καταστροφικό σεισμό του 1893 ξεκίνησαν οι διεργασίες για νέο μεγαλύτερο ναό. Από το 1898 μέχρι το 1923 μια σειρά επιτροπών δημιουργήθηκε με βασικό σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων στην αρχή και στη συνέχεια την ανοικοδόμηση του νέου ναού. Όλες επικυρώθηκαν με Βασιλικά Διατάγματα και είχαν ως Πρόεδρο τον εκάστοτε Μητροπολίτη Ζακύνθου, με μέλη τον Ηγούμενο της μονής, τον Δήμαρχο και λοιπά μέλη της αριστοκρατικής και αστικής τάξης.

Πρώτη μέριμνα υπήρξε το που θα κτιστεί ο νέος ναός. Κατατέθηκαν σκέψεις να γίνει ακριβώς στην ίδια θέση ή σε άλλο χώρο στην παρακείμενη πλατεία του Λομβάρδου. Τελικά, επικράτησε η γνώμη να οικοδομηθεί μπροστά από τον παλιό ναό στη βόρεια πλευρά του, αφού πρώτα γίνει αλλαγή του ρυμοτομικού σχεδίου της περιοχής, μιας και χρειαζόταν να γκρεμιστούν αρκετά σπίτια και να μετατοπιστούν δρόμοι.

Δεύτερο μέλημα ήταν το σχέδιο του ναού. Ο αθηναϊκός αρχιτεκτονικός εκλεκτικισμός φαίνεται στο πρώτο σχέδιο του νέου ναού από τον Π. Καραθανασόπουλο, συνεργάτη του Ε. Τσίλλερ και ξενίζει σήμερα η αποδοχή ενός αρχιτεκτονικού τύπου ξένου προς τη διατηρημένη επτανησιακή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική. Πρόκειται για έναν τρουλαίο σταυροειδή ναό από σκυρόδεμα με  στοιχεία νεοκλασικά και ρωμανικά, αλλάζοντας για πρώτη φορά τον αρχιτεκτονικό τύπο των ναών του Αγίου Διονυσίου, που μέχρι τότε ήταν μονόκλιτες ξυλόστεγες βασιλικές.

Μεγαλύτερη εντύπωση προκαλεί το δεύτερο σχέδιο του ίδιου αρχιτέκτονα, που χρησιμοποιήθηκε για χρόνια στη σφραγίδα της Επιτροπής ανεγέρσεως, και προσομοιάζει με την Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Άγνωστο σε εμάς σχέδιο κατέθεσε και ο Ε. Τσίλλερ. Τελικά, μετά από πολύχρονες καθυστερήσεις εξαιτίας του ασταθούς υπεδάφους και των διεθνών και εσωτερικών πολιτικών εξελίξεων, προτείνεται το 1923 η οριστική σχεδίαση του νέου ναού από τον Α. Ορλάνδο.

Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ναού επανήλθε στη βασιλική και αποτελεί μέχρι σήμερα το μεγαλύτερο ναό στη Ζάκυνθο, αντανακλώντας τον ενθουσιασμό και το ενδιαφέρον των Αθηναίων επιστημόνων με τις συνεχείς ανακαλύψεις παλαιοχριστιανικών μνημείων. Είναι ο πρώτος ναός που κατασκευάστηκε από σκυρόδεμα, με αρκετές μελέτες για τη θεμελίωση, εξαιτίας του σαθρού υπεδάφους, που είχε δημιουργηθεί από επιχωματώσεις στην παραλιακή γραμμή της πόλης. Ο πολιτικός μηχανικός Π. Παρασκευόπουλος και ο αρχιτέκτονας Ε. Στίκας υπήρξαν οι δύο πολύτιμοι συνεργάτες του Α. Ορλάνδου, που θα συνεισφέρουν στην κατασκευή και στη διακόσμηση.

Ο σημερινός ναός του Αγίου Διονυσίου, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1910 και εγκαινιάστηκε το 1948, με τη χρησιμοποίηση των καλύτερων Ελλήνων επιστημόνων, καλλιτεχνών και τεχνικών μέσων εκείνης της εποχής, αποδεικνύει το ανύσταχτο ενδιαφέρον των Ζακυνθίων για το ναό του Προστάτου τους, με τη μερίδα του λέοντος να αποδίδεται στη συνεισφορά των ανώνυμων πιστών από όλες τις κοινωνικές τάξεις, οι οποίοι ως αντίδωρο ευεργεσίας και τιμής προς τον Άγιο Διονύσιο προσέφεραν και προσφέρουν ποικιλοτρόπως στις λειτουργικές ανάγκες του ναού.    (Απόσπασμα από το ομώνυμο βιβλίο του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2016, αναδημοσίευση στην εφ. Ερμής, φ.11, Ζάκυνθος, 23/8/2016)

Ο Ναός του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου, έκδοση της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΑΚΥΝΘΟΥ,
του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη.

Στην παρούσα πρόσφατη έκδοση της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος παρουσιάζονται, μέσα από κυρίως ανέκδοτο αρχειακό υλικό, όλες οι προσπάθειες και το ιστορικό της ανοικοδόμησης των ναών του Αγίου Διονυσίου στην πόλη της Ζακύνθου από τον 18ο αι. στην ίδια περίπου θέση με τον σημερινό. 

Το υλικό αποτελείται βασικά από τη μεταπτυχιακή μου διατριβή, όπου σκοπός μου ήταν να αφορά το ναό του Αγίου Διονυσίου. Ήθελα πρώτα εγώ να μάθω την ιστορία των ναών και μετά διαπίστωσα ότι αυτήν την ομορφιά και την κατάθεση της πολιτισμένης ζακύνθιας ψυχής, χρειάζεται να την μάθουν όσοι το επιθυμούν. 

Τί έχει συμβεί με τους διάφορους ναούς του Αγίου, τη μορφολογία τους, τη χωροθέτησή τους, τί αρχιτεκτονική και εσωτερική διακόσμηση είχαν, πού βρίσκονται τα σωζόμενα...πόσες προσπάθειες και δυσκολίες υπήρξαν όλους αυτούς τους αιώνες, να μάθουν επιτέλους όλοι ότι το πρώτο τέμπλο του ναού του Αγίου μας σώζεται...και άλλα πολλά. Εύχομαι να απολαύσουν, όσοι το διαβάσουν, αυτό το όμορφο ταξίδι στην ιστορία και την τέχνη του νησιού μας και να θαυμάσουν τη μεγαλοψυχία, την πίστη και την ευλάβεια των κατοίκων της Ζακύνθου προς το Ιερό Λείψανο του Αγίου Διονυσίου αλλά και τον πολιτισμικό ιστορικά προσανατολισμό τους. Καλό ταξίδι λοιπόν σε όλους όσους αγαπούν και τιμούν τον Άγιο, στους οποίους είναι αφιερωμένο! 

Το γλυπτό του «θνήσκοντος Γαλάτη» στη Ζάκυνθο - La statua del “Galata morente” a Zante

Το γλυπτό του «θνήσκοντος Γαλάτη» στη Ζάκυνθο

Του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη

Ιεροκήρυκα Ι.Μ. Ζακύνθου-Υποψ. PhD Θεολογίας

Αφορμή για την παρούσα μικρή έρευνα στάθηκε κυρίως η δημοσίευση στο διαδίκτυο μιας οικογενειακής φωτογραφίας από τα μέσα του 20^ου αι. στην πλατεία Σολωμού από το φωτογραφικό αρχείο του κ. Διονυσίου Κ. Γκούσκου (Φωτ. 1).

 Η δημοσιοποίηση αυτής αλλά και ετέρων προγενέστερων φωτογραφιών (Φωτ. 2, 3, 4, οι φωτογραφίες προέρχονται από τα αρχεία του κ. Α. Στάβερη-Πολυκαλά και του κ. Σ. Αγγελόπουλου), 

έδωσε την ευκαιρία σε εμάς του νεότερους να ανακαλύψουμε-γνωρίσουμε άγνωστους καλλιτεχνικούς θησαυρούς, οι οποίοι θα παρέμεναν «θαμμένοι» εξαιτίας των καταστροφών αλλά και της λήθης των γηραιοτέρων.

Η φωτογραφία παρουσιάζει δύο νεαρά πρόσωπα μπροστά σε κηπάριο στη βορειοδυτική πλευρά της πλατείας, σύμφωνα με την μαρτύρια του κ. Ανδρέα Στάβερη – Πολυκαλά τον οποίο ιδιαίτερα ευχαριστώ για τις πληροφορίες και τις φωτογραφίες που αφορούν την προσεισμική Ζάκυνθο. Στην πίσω δεξιά γωνία διακρίνεται το νεοκλασικό κτίριο της Εμπορικής Τράπεζας με ξεκάθαρη την επιγραφή, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Βυζαντινό και Μεταβυζαντινό Μουσείο Ζακύνθου και μπροστά πλαγίως δεξιά της Τράπεζας το άγαλμα του «θνήσκοντος Γαλάτη» (Εικ. 5).

Η βάση του αγάλματος αποτελείται από ένα μάλλον χαμηλό ορθογώνιο κρηπίδωμα,  ακολουθεί ορθογώνιο βάθρο, στο οποίο εδράζεται ιωνικός κίονας με βάση και κομμένο χαμηλό κορμό. Πάνω στον στύλο είναι τοποθετημένη η ωοειδής βάση του αγάλματος στο σχήμα του μαρμάρινου γλυπτού. Με βάση τη διαφορά χρώματος στην ασπρόμαυρη φωτογραφία και το ότι το μάρμαρο ήταν ακριβό και εισαγόμενο, κάνουμε την υπόθεση ότι η ωοειδής βάση, το κρηπίδωμα και το βάθρο θα ήταν από ντόπια πέτρα και η βάση του κίονα λόγω της λεπτής επεξεργασίας από μάρμαρο. Το όλο σχήμα της βάσης ανήκει στις διακοσμητικές αντιλήψεις του όψιμου Νεοκλασικισμού με στοιχεία αρχιτεκτονικά, όπως εκφράστηκε στο γύρισμα του 20^ου αι. κυρίως στην Αθήνα σε δημόσια κτίρια ή ταφικά μνημεία. Το παράδειγμα της Ζακύνθου θα το θεωρήσουμε κάπως τολμηρό, μιας και στον κίονα δεν τοποθετήθηκε κάποιο όρθιο άγαλμα, όπως σε αυτά της Ακαδημίας Αθηνών ή κάποια προτομή ακολουθώντας την κάθετη γραμμή της κατασκευής αλλά ένα ξαπλωμένο ανακεκλιμένο σώμα, με την πρόθεση να τονιστεί περισσότερο η μορφή του αγάλματος.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της ζακύνθιας εφημερίδας «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» της 13^ης Ιανουαρίου 1951 το άγαλμα «του θνήσκοντος Γαλάτου» βρισκόταν στην πλατεία Σολωμού σπασμένο. Στο φύλλο 187 της 3^ης Αυγούστου 1952 της ίδιας εφημερίδας αναφέρεται «ότι το άγαλμα του Γαλάτη το οποίον αφηρέθη εκ του ενός Δημοτικού κηπαρίου ίνα εις την θέσιν του τοποθετηθή η προτομή του επιφανούς Ζακυνθίου Τερτσέτη ευρίσκεται ανέπαφον ως και το σχετικόν βάθρον του και εντελώς προφυλαγμένον παρά της Δημοτικής Αρχής εις την οικίαν Φώσκολου, προς τον σκοπόν όπως τοποθετηθή εις άλλην κατάλληλον θέσιν. Η μόνη βλάβη την οποίαν έχει είναι η μη ύπαρξις των δύο χειρών του αγάλματος οίτινες έχουσιν καταστραφή από βομβαρδισμόν κατά την περίοδον της εχθρικής κατοχής».

Με αφορμή το παραπάνω δημοσίευμα και την απομάκρυνση του πληγωμένου από τους βομβαρδισμούς κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο του αγάλματος από την πλατεία Σολωμού, στάλθηκε στην ίδια εφημερίδα επιστολή από τον Αντώνιο Κομούτο στην οποία εξιστορείται όλο το ιστορικό του συγκεκριμένου αγάλματος. Το άγαλμα αναφέρεται ως αυθεντικό έργο του Τενεράννη (Φωτ. 6), 

μαθητή του Αντωνίου Κανόβα και ανήκε στην καλλιτεχνική συλλογή του φιλότεχνου Κόμητος Καίσαρος Ρώμα (Φωτ. 7). 

Δωρήθηκε στον Δήμο Ζακυνθίων το 1905 από τη χήρα σύζυγό του Κόμησσα Μαρία Κοζάκη-Τυπάλδου, με παρότρυνση του ανιψιού της Αντωνίου Κομούτου. Είναι η εποχή που οι πλατείες έχουν αρχίσει να αλλάζουν χρήση και από εμπορικά μόνον κέντρα και χώροι εκδηλώσεων, γίνονται χώροι περιπάτου και αναψυχής. Στο άστυ της Ζακύνθου δημιουργούνται νέες πλατείες, όπως αυτή του Διονυσίου Σολωμού και στην περιοχή του Άμμου κατ΄ απαίτηση θα λέγαμε της αστικής τάξης, που επιθυμεί μεταξύ άλλων την εξωτερίκευση της εκλεπτυσμένης τέχνης, που μέχρι τότε συνήθως περιοριζόταν στις εσωτερικές διακοσμήσεις των παλιών αρχοντικών, ναών και τα μεγαλόπρεπα οικοδομήματα. Η επιστολή έχει ως εξής:  

Εκ μέρους του Κόμητος Αξιοτίμου κ Αντωνίου Κομούτου ελάβομεν την κάτωθι επιστολήν την οποίαν ευχαρίστως δημοσιεύομεν.

Έγκριτον «Καθημερινή» Ζακύνθου

Επειδή κατ΄ αυτάς η εγχώριος δημοσιογραφία ησχολήθη με το αγαλμάτιον του Δημοτικού ανθώνος του προ του Υποκαταστήματος της Εμπορικής Τραπέζης και ήδη μετατοπισθέντος, λαμβάνω την τιμήν αλλά θεωρώ και επιβεβλημένον καθήκον μου να πληροφορήσω δι΄ Υμών πάντα Ζακύνθιον αλλά και πάντα φιλότεχνον τα εξής: Το αγαλμάτιον τούτο κατά το έτος 1905, κατά παράκλησίν μου και τη εισηγήσει μου ως πληρεξουσίου της θείας μου Κομήσσης Μαρίας χήρας Καίσαρος Ρώμα διαμενούσης τότε εις Αθήνας, εδωρήθη δι΄ εμού, ως εκπροσώπου της εις τον Δήμον Ζακυνθίων, επί Δημάρχου Αντωνίου Μακρή.

Το ιστορικόν το αυθεντικόν του αγαλματίου τούτου είνε, ότι ανήκεν εις την καλλιτεχνικήν συλλογήν του εκ μητρικής γραμμής θείου μου κόμητος Καίσαρος Κ. Ρώμα, συζύγου της δωρήτριας, ο άνω ρώμας αξιωματικός εκ της Στρατιωτικής Σχολής των ανωτέρων γενικών επιτελών της Γαλλίας, Υπασπιστής και διαγγελεύς του Βασιλέως Όθωνος τον παρηκολούθησε και εις την εξορίαν του. Ο Καίσαρ Ρώμας ήτο ωραιοπαθής φιλότεχνος, συνέγραψε δε και περισπούδαστον δυσεύρετον νυν μελέτην Γαλλιστί δια τας καμπύλας του Παρθενώνος «Ses courbes du Parthènon»  μελέτημα καλλιτεχνικόν και μαθηματικόν. Η συλλογή του η καλλιτεχνική ήτο εκ των σπανίων.

 Εκ της συλλογής του το εν λόγω αγαλμάτιον διεκρίνετο διότι ο ίδιος μου το διαβεβαίωσεν αλλά και άλλοι διάσημοι και ειδικοί επίσης, ότι το έργον είνε του Τενεράννη του διαπρεπούς μαθητού του Αντωνίου Κανόβα. Το αγαλμάτιον τούτο δεν παριστάνει τοξότην ουδέ Γαλάτην ουδέ άλλην αντιγραφήν, αλλά είνε γνήσιον πρωτότυπον έργον του Τενεράννη, παριστάνει δε τον γλαδιατόρον (ρομφαιούχον) θνήσκοντα. Διαπιστώσαντες εις εμέ και εκτιμήσαντες τον καλλιτεχνικόν τούτον θησαυρόν κτήμα του Δήμου Ζακυνθίων, είνε ο αείμνηστος μέγας πατριώτης Γεώργιος ο Β΄, ο λάτρης της Ζακύνθου αρχιδουξ Λουδοβίκος Σαλβατωρ η διαπρεπής συγγραφεύς Σοφία Μπακουνέν, οι συντηρηταί του Μουσείου του Λούβρου της γλυπτικής και ζωγραφικής κ.κ. Metlen και Bèau η μεγάλη συγγραφεύς και σύζυγος του τότε Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής Ελεονώρα Ρούσβελτ.

Δια πάσαν άλλην πληροφορίαν τίθεμαι εις την διάθεσίς σας.

Το δι΄ εμού διαβιβασθέν τη θεία μου ευχαριστήριον του Δημ. Συμβουλίου του Δήμου Ζακυνθίων θα η εν τοις πρακτικοίς του έτους 1905.

 Μετ΄ ιδιαζούσης τιμής

Αντώνιος Κομούτος  

Ο Α. Κομούτος, μη γνωρίζοντας επακριβώς το ιστορικό περί της αποδόσεως του θέματος της μορφής του πληγωμένου ανδρός, προασπίζεται την αυθεντικότητα της δημιουργίας του Tenerani επικαλούμενος μάλιστα τις γνώμες επιφανών και γνωστών για τους Ζακυνθίους προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των τεχνών, απορρίπτοντας την επικρατούσα άποψη του θνήσκοντος Γαλάτη, θεωρώντας ότι απεικονίζει έναν μονομάχο «γλαδιατόρον».

Η φωτογραφία και η έλλειψη άλλων μέχρι τώρα μαρτυριών δεν μας βοηθούν στην επαλήθευση των γραφομένων από τον Α. Κομούτο. Στη φωτογραφία διακρίνεται ότι το μαρμάρινο γλυπτό αποτελούσε αντίγραφο του αντίστοιχου που βρίσκεται στην αίθουσα του Μονομάχου ( Sala del Gladiatore) στο Μουσείο του Καπιτωλίου στη Ρώμη με την ονομασία «ο θνήσκων Γαλάτης» (Φωτ. 8). 

Το συγκεκριμένο πρόκειται για έργο της ρωμαϊκής περιόδου το οποίο βρέθηκε τον 17^ο αι. και ανήκε στη συλλογή της οικογενείας Ludovesi,  για να αγοραστεί το 1737 από τον Πάπα Κλήμμεντα XII και να τοποθετηθεί στη συνέχεια στο Μουσείο Καπιτωλίου. Θεωρήθηκε ότι απεικονίζει μονομάχο με επικρατέστερη άποψη όμως αυτήν του ετοιμοθάνατου Γαλάτη, αντίγραφο αφιερώματος του  Αττάλου Α΄ ηγεμόνα της Περγάμου, ο οποίος επέτυχε νίκη κατά των Γαλατών που μάστιζαν τις μικρασιατικές πόλεις.

Το γλυπτό απεικονίζει έναν μαχητή, ο οποίος καθιστός με λυγισμένα γόνατα και στηρίζοντας το σώμα με το δεξί του χέρι, έπεσε πληγωμένος στο πλευρό πάνω στην ασπίδα, έχοντας στα πόδια σπασμένη την κεράτινη σάλπιγγα και το ξίφος δίπλα. Είναι αξιοθαύμαστη η ρεαλιστική απεικόνιση της έκφρασης του πόνου και της θαρραλέας αντιμετώπισης του επερχομένου θανάτου, που επιτυγχάνεται πέρα από τη στάση του σώματος και με τις μυϊκές συσπάσεις του προσώπου (Φωτ. 9).  

Το έργο διάσημο από την αρχαιότητα αποτέλεσε μέχρι τον 19^ο αι. πηγή έμπνευσης πολλών καλλιτεχνών, αντίγραφο του οποίου είναι και αυτό που σωζόταν στη Ζάκυνθο, του διάσημου Ιταλού γλύπτη Pietro Tenerani. Ο Tenerani γεννήθηκε το 1789 στο Torano ένα μικρό χωριό της Carrara και έζησε κυρίως στη Ρώμη όπου και πέθανε το 1869. Υπήρξε μαθητής του Antonio Canova και του Δανού Bertel Thorvaldsen. Το 1856 έγινε διευθυντής της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Αγίου Λουκά στη Ρώμη, το 1858 Πρόεδρος των Μουσείων Καπιτωλίου και το 1860 Διευθυντής των Μουσείων του Βατικανού. Ο «Γαλάτης» της Ζακύνθου πληγωμένος από τους βομβαρδισμούς της Κατοχής, όπως διακρίνεται στη φωτογραφία, με αποκομμένα τα χέρια αποσύρθηκε για φύλαξη στο σπίτι του Φώσκολου το διάστημα 1951-1952 και από τότε αγνοείτε η τύχη του. Η καταστροφή της Ζακύνθου τον Αύγουστο του 1953 και η φωτιά που ακολούθησε κατέστρεψαν την οικία του Φώσκολου και εάν το έργο είχε παραμείνει εκεί, μαζί με την πόλη το πιθανότερον εξαφανίστηκε κι αυτό.        

 (Δημοσιεύτηκε στην εφ. Ερμής, Ζάκυνθος 26-2-2016)

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΑΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΝΤΟΥΣΕΝΑΣ

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΑΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΝΤΟΥΣΕΝΑΣ

Του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη

Ιεροκήρυξ Ι. Μ. Ζακύνθου - Υποψ. Διδάκτωρ Θεολογίας

Στη βόρεια πλευρά της πόλης, στην τοποθεσία «Ποταμές», κάτω από τη σημερινή οδό Φιλικών στο ύψος της έπαυλης Κολαῒτη προς τα Εγγλέζικα μνήματα και τα σημερινά ερείπια του Αγ. Ιωάννου του Τράφου, βρισκόταν μέχρι την καταστροφή του 1953 ο ναός του Αγίου Χαραλάμπη και της Παναγίας της Ντούσενας (εικ. 1). Ο Κονόμος αναφέρει ότι κτίστηκε από την οικογένεια Ντούσα, που ήρθε στο μέσον του 17^ου αι. από την Κέρκυρα.

Ο καλλιτεχνικός διάκοσμος του ναού, όπως κομμάτια τέμπλου άλλα ξυλόγλυπτα, εικόνες και αντικείμενα μικροτεχνίας, συγκεντρώθηκαν και τοποθετήθηκαν τα περισσότερα εξ αυτών στο μετασεισμικό ναό της Αγ. Τριάδας πόλεως Ζακύνθου. Μέρος της ξύλινης προσπετίβας είχε μετασεισμικά τοποθετηθεί στον Άγιο Νικόλαο στη Γαϊδουροταβέρνα, παρεκκλήσιο του ναού της Αγίας Τριάδας, η οποία καταστράφηκε πριν από χρόνια από φωτιά. Μεταξύ των εικόνων που διασώθηκαν είναι και οι δεσποτικές εικόνες του Χριστού και του Αγ. Ιωάννου του Προδρόμου, έργα του ιερέα Νικολάου Κουλούρη «Νικολάου Ιερέος Κουλούρη χήρ»[1].

Η δεσποτική εικόνα του Αγίου Χαραλάμπη (διαστ. 94,5×61) βρίσκεται σήμερα τοποθετημένη σε παλιά ξυλόγλυπτη επιχρυσωμένη καθέδρα στο δεξιό κλίτος του ναού της Αγίας Τριάδας και τις ημέρες αυτές ολοκληρώθηκε η συντήρησή της από τους αδελφούς Μάριο και Ανδρέα Θεοδόση[2].

Με την αφαίρεση του αργυρού πάμφυλλου αποκαλύφθηκε το καλυμμένο ζωγραφικό έργο, δικαιώνοντας τις μέχρι τώρα εικασίες για πιστή απεικόνιση του ζωγραφικού σχεδίου στο ασημένιο πουκάμισο. Η μορφή του Αγίου Χαραλάμπη με κλίση τριών τετάρτων δεσπόζει της παράστασης (εικ. 2). Γονυπετής, δέεται προς τον Ιησού Χριστό να επέμβει και να κατακεραυνώσει, να  εξαφανίσει το θανατικό που προκαλεί η νόσος της πανώλης. Αυτή παριστάνεται ως ανθρώπινη, σκουρόχρωμη, ημίγυμνη, ώριμη γυναικεία μορφή, με μακριά ίσια μαλλιά και μαστούς, προσωποποιώντας και δραματοποιώντας με αυτόν τον τρόπο ο αγιογράφος τη θανατηφόρο νόσο, η οποία θέριζε τις ζωές των θνητών ανθρώπων.

Τα σκοπίμως τονισμένα  χαρακτηριστικά του προσώπου (μεγάλη πλακουτσή μύτη, μεγάλα μάτια με πυκνά φρύδια, μεγάλο γυμνό μέτωπο και χείλη), το μισάνοιχτο στόμα με την έκφραση πόνου, το πεσμένο στο έδαφος σε στάση άμυνας και σε συστροφή σώμα που αποστρέφεται τον Άγιο κοιτώντας τον όμως κατάματα και το πεσμένο δρεπάνι με το μακρύ κοντάρι, φανερώνουν την εκδίωξη της προσωποποιημένης πανούκλας ανίκανη πια να πάρει άλλες ανθρώπινες ζωές και τη θαυματουργή μεσιτεία προς τον Χριστό του Αγίου Χαραλάμπη για την επίτευξη αυτού του σκοπού.

Στην αριστερή άνω γωνία ο Ιησούς κρατώντας το σύμβολο της νίκης και της αθανασίας, τον σταυρό, περιστοιχισμένος από αγγέλους, κατακεραυνώνει την αρρώστια ευλογώντας τον μάρτυρά του και μέσω αυτού όλην την πόλη της Ζακύνθου, φανερώνοντας την αποδοχή της μεσιτείας του. Ακριβώς απέναντι και πάνω από τον Άγιο βρίσκεται σε μεγαλογράμματη γραφή και γαλάζιο βάθος η επιγραφή « Ὁ ἊΓΙΟS ΧΑΡΑΛΑΜΠΟS».

Ο εικονιζόμενος άγιος είναι ενδεδυμένος την ιερατική του στολή με κόκκινο φαιλόνιο με πολυσταύρι και λαιμόκοψη σε σχήμα V, χαρακτηριστικό των φαιλονίων της Ζακύνθου την περίοδο του 18^ου-19^ου αι. , με γαλάζια εσωτερική φόδρα. Το στιχάριο είναι λευκό και τα επιμάνικα χρυσά με ένα μεγάλο σταυρό. Το επιγονάτιο κρέμεται με χρυσό γορδόνι από τη ζώνη και στο κέντρο απεικονίζεται εξαπτέρυγο με χρυσογραφία σε κόκκινο βάθος. Κόκκινο με χρυσούς μεγάλους σταυρούς είναι και το επιτραχήλιο.

Πίσω από τη μορφή του Αγίου ζωγραφίζονται οι πρώτες σειρές των κτισμάτων στην ακτογραμμή της πόλης της Ζακύνθου από το ναό των Αγίων Σαράντα μέχρι την αρχή των Ρεπάρων δίπλα από το ναό των Αγίων Πάντων, με το λόφο του Κάστρου και την πόλη στους πρόποδές του να καλύπτονται σχεδόν  εξολοκλήρου από το σώμα του Αγίου (εικ. 3).

Το  πρώτο κτίριο, που ιστορείται μπροστά από τον Άγιο δίπλα στη θάλασσα, είναι διώροφο και  πρόκειται για το Τελωνείο (Ντουάνα). Ακριβώς δίπλα, ορθώνεται το πυργοειδές κωδωνοστάσιο του Αγίου Νικολάου του Μόλου στη βορειοανατολική πλευρά του ναού[3]. Η βάση του έχει το γνωστό σχήμα της κολούρου πυραμίδας με το τοξοειδές άνοιγμα της πόρτας και πάνω σε αυτήν υψώνονται τρεις όροφοι με διπλά μικρά ανοίγματα στον κάθε όροφο. Ακολουθεί τέταρτος, όπου ήταν αναρτημένοι οι μεγάλοι κώδωνες, με δύο τόξα στην κάθε πλευρά για την τοποθέτηση των  μικρότερων κωδώνων. Αναφέρεται το 1753 ότι είχε πυραμοειδή επίστεψη, όπως ακριβώς απεικονίζεται και εδώ, δέκα κώδωνες καθώς και φανό που τον άναβαν τη νύχτα για τους ναυτιλλομένους.

Στη συνέχεια και πίσω από το κωδωνοστάσιο διακρίνονται ο ναός του Αγίου Νικολάου, ένα μικρό κτίριο κολλητά σε αυτόν, που θα μπορούσαμε να το ταυτίσουμε με αυτό του Υγειονομείου (Officio di Sanitá), που ανήκε στο ναό, ένα μεγάλο διώροφο κτίριο απέναντι από το ναό των Αγίων Πάντων, που θα πρέπει να είναι το Ενεχυροδανειστήριο ο «Μόντες» και πίσω από αυτό ο ναός του Αγίου Μάρκου με τον μεγάλο οβάλ φεγγίτη και τα δύο στις άκρες ανολοκλήρωτα κωδωνοστάσια. Ο αγιογράφος ιστορεί με μικρή απόκλιση τη θέση του συγκεκριμένου ναού, προσπαθεί όμως στο μικρό χώρο που έχει να αποτυπώσει τα σημαντικά δημόσια κτίρια του συγκεκριμένου τομέα της Ζακύνθου. 

 Ο ναός των Αγίων Πάντων με το πυργωτό κωδωνοστάσιο δεσπόζουν στην περιοχή αυτή της πόλης, όπως άλλωστε γνωρίζουμε και από μαρτυρίες της εποχής, μιας και κατασκευάστηκε μεγαλύτερο από αυτό του Αγίου Νικολάου, φτάνοντας τα 33 μέτρα. Το κωδωνοστάσιο των Αγίων Πάντων είναι το μόνο κτίριο που ο αγιογράφος επιμελημένα και με σχεδιαστική ακρίβεια απέδωσε, προσθέτοντας χρώμα στις αρχιτεκτονικές και διακοσμητικές λεπτομέρειες (εικ. 4). Ξεκίνησε η κατασκευή του το 1695 και ολοκληρώθηκε το 1738. Η βάση έχει και εδώ το σχήμα  κολούρης πυραμίδας με τοξοειδές άνοιγμα της πόρτας. Ακολουθούν τρεις όροφοι με διπλά τυφλά τόξα και ένας τέταρτος με το μεγάλο στρογγυλό ρολόι στο κέντρο, όπου διακρίνονται ευκρινώς οι γραμμές που αντιστοιχούσαν στις ώρες. Ο πέμπτος όροφος είναι ανοιχτός εξώστης με κιγκλίδωμα και διπλά τοξοειδή ανοίγματα με καπιτέλες, όπου ήταν τοποθετημένοι οι κώδωνες και στη συνέχεια κλειστός εξώστης πάλι με κιγκλίδωμα και οκταγωνικό τύμπανο πάνω στο οποίο εδράζεται τρούλος με εξωτερικές νευρώσεις. Τονίζονται μάλιστα με λευκό χρώμα οι νευρώσεις και κόκκινο ο τρούλος, ενώ οι γωνιασμένοι λίθοι του Γέρακα αποδίδονται ζωγραφικά με κίτρινο χρώμα. Το βάθος των τυφλών διπλών τόξων ήταν σοβατισμένο και είχαν χρώμα λευκό.

Με το σεισμό του 1893 υπέστη ζημίες, αφαιρέθηκε η τρουλωτή επίστεψη ενώ κατέρρευσε το 1953 και δεν ανοικοδομήθηκε, όπως και ο παρακείμενος ναός, που απεικονίζεται εδώ με τριγωνική κόγχη,  τέσσερα μεγάλα παράθυρα και ένα μικρό στο μέρος του ιερού στις μακριές όψεις.

Στην άλλη πλευρά της εικόνας, πίσω από τον Άγιο ιστορείται ένας ναός με απλό πλακοειδές κωδωνοστάσιο στη δεξιά πλευρά (εικ. 5). Μάλλον πρόκειται για το ναό των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων που είχε ανοικοδομηθεί το 1646 για την απαλλαγή από την επιδημία της πανούκλας, που αφάνιζε τη Ζάκυνθο. Ο ναός την περίοδο αυτή και τον επόμενο αιώνα που κατασκευάστηκε η εικόνα μας, ήταν παραθαλάσσιος. Δίπλα από το ναό αριστερά, το τελευταίο οικοδόμημα που ζωγράφισε ο καλλιτέχνης στην πλευρά αυτής της πόλης, είναι ένα μεγάλο διώροφο κτίριο με τέσσερα παράθυρα στη μακριά πλευρά, με πρόσοψη στην παραλία και ένα μεγάλο τοξοειδές άνοιγμα ως πόρτα και είσοδο. Θα μπορούσε να είναι το ναυπηγείο που αναφέρεται σε ιστορικές μαρτυρίες πίσω από το ναό των Αγ. Σαράντα ή η μεγάλη αποθήκη (κάνεβα) της οικογενείας Μοτσενίγου, που δώρισε και το οικόπεδο για να κτιστεί ο ναός.

 Ο αγιογράφος έχοντας ως πρότυπο την προγενέστερη εικόνα του Αγίου Χαραλάμπη, έργο του Νικολάου Καλλέργη (1732) από τον ομώνυμο  ναό στο Ποτάμι, προσπαθεί να συνδέσει το ιστορικό γεγονός της απαλλαγής της πόλης από την πανώλη με τον Αγ. Χαράλαμπο, εφαρμόζοντας θα λέγαμε ατέχνως την προοπτική, ιστορώντας μέρος της πόλης στο βάθος. Σκοπός βέβαια του έμπειρου αγιογράφου δεν είναι τόσο η ρεαλιστική απεικόνιση (όπως στην εικόνα του Καλλέργη) της πόλης αλλά η επισήμανση χαρακτηριστικών εκκλησιαστικών κυρίως οικοδομημάτων, που προσδιορίζουν τα συγκεκριμένα σημεία της πόλης που ιστορούνται.

Εξαίρεση αποτελεί το κωδωνοστάσιο των Αγίων Πάντων, όπου αποδίδεται με ακριβή λεπτομέρεια και χρωματικά, θέλοντας νομίζω ο καλλιτέχνης να αποτυπώσει εσαεί το καύχημα των Ζακυνθίων για τη νεόδμητη μεγαλόπρεπη κατασκευή. Ένα στοιχείο, που μας βοηθά αρκετά και στο χρονολογικό προσδιορισμό της εικόνας. Η κατασκευή του κωδωνοστασίου τελείωσε το 1738, το 1740 επισκευάστηκε το ρολόι και το 1765 αποφασίστηκε να φύγει. Το κωδωνοστάσιο του Αγίου Νικολάου το 1742 έπαθε ζημιές εξαιτίας σεισμού και το 1753 αναφέρεται ότι είχε πυραμίδα και δέκα καμπάνες. Το 1747 ξανακτίστηκε ο ναός του Αγίου Μάρκου με τους πύργους των κωδωνοστασίων, που εδώ απεικονίζονται ατέλειωτοι χωρίς τους τρούλους, ενώ στο αργυρό πάμφυλλο της εικόνας του Ν. Καλλέργη, έργο του Τζουάνε Μαργαρώνη του 1757, φαίνονται με τρούλους. Αυτές οι πληροφορίες σε συνάρτηση με το ζωγραφικό ύφος της εικόνας μας βοηθούν στο χρονολογικό προσδιορισμό της κατασκευής της μεταξύ της δεκαετίας 1747 - 1757.

Να σημειώσουμε ότι το αργυρό πάμφυλλο ακολουθεί σχεδόν με ακρίβεια το ζωγραφικό σχέδιο (εικ. 6). Αποδίδεται στον Δημήτριο Κατηλιανό, σύμφωνα με χειρόγραφη σημείωση του αγιογράφου Παναγιώτη Πλαίσα Νίκα του Νεότερου και έχει τις εξής επιγραφές «1814 ΜΑΡ[ΤΙΟΥ] 25 (σε ορθογώνια σφραγίδα τα αρχικά ΔΚ)» και στο κάτω μέρος «ΔΕΗΣΙΣ ΤΗΣ ΔΟΥΛΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΕΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΩΝ ΕΝΟΡΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΗΘΩΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥΤΟΥ». 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ντίνος Κονόμος, Ζάκυνθος Καστρόλοφος και Αιγιαλός, τομ. Α΄, Αθήνα 1979.

Ντίνος Κονόμος, Εκκλησίες και μοναστήρια στη Ζάκυνθο, Αθήνα 1967.

Διονύσιος Ζήβας, «Τα ζακυνθινά κωδωνοστάσια», Αιξώνη, τεύχ. 3 Αθήνα 1953.

Λεωνίδας Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, Αθήνα 1963.

Άκης Λυμούρης, Οι σεισμοί στη Ζάκυνθο, Αθήνα 2001.

Διονύσιος Φλεμοτόμος, «Η πόλη της Ζακύνθου από την εικόνα του Αγ. Χαραλάμπους στο Ποτάμι», Α΄ Συνέδριο οι οικισμοί της Ζακύνθου, Εταιρεία Ζακυνθιακών Σπουδών, Αθήνα 1993.

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ερμής, Ζάκυνθος, 3-6-2015, φυλ. 4604, σσ. 8-9)

---

[1]

Η συγκεκριμένη υπογραφή βρίσκεται στο κάτω μέρος των εικόνων και μόνο στον Κώδικα Πλαίσσα υπάρχει αναφορά για τα συγκεκριμένα έργα και το όνομα αυτού του αγιογράφου, βλ. και Διονύσιος Φλεμοτόμος, «Καλλιτεχνικές πληροφορίες για την προσεισμική Ζάκυνθο από έναν κώδικα του ζωγράφου Παναγιώτη Πλαίσα Νίκα του Νεότερου», Περίπλους, τεύχ. 24-25, Ζάκυνθος 1990, σ. 205. Η εικόνα του Προδρόμου συντηρήθηκε το 2007.

[2]

Ιδιαίτερα ευχαριστώ το εκκλησιαστικό συμβούλιο και τον εφημέριο π. Διονύσιο Τσουκαλά, διότι αμέσως κατενόησαν την ανάγκη για τη συντήρηση της εικόνας και το χρέος της διατήρησης και παράδοσης στις επόμενες γενεές των καλλιτεχνικών θησαυρών μας.

[3]

Μεταγενέστερα το κωδωνοστάσιο φαίνεται πως μετακινήθηκε βορειοδυτικά. Στη θέση αυτή προς το ιερό, απεικονίζεται και στην εικόνα του Νικολάου Καλλέργη του 1732 από το ναό του Αγίου Χαραλάμπη στο Ποτάμι  και στο αργυρό πάμφυλλο του Τζουάνε Μαργαρώνη του 1757.

Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΑ ΣΤΟ ΤΡΑΓΑΚΙ

του Αρχιμ. Διονυσίου Λυκογιάννη, Ιεροκήρυκα Ι. Μ. Ζακύνθου

Η ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΑ ΣΤΟ ΤΡΑΓΑΚΙ

Αφορμή του συγκεκριμένου άρθρου υπήρξε ο πρόσφατος επαναπατρισμός (το Σάββατο 26 Απριλίου) τριών συντηρημένων εικονογραφιών στο ναό της Παναγίας Δερματούσας στο Τραγάκι. Πρόκειται για τις δύο δεσποτικές εικόνες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (1777) και του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, καθώς και της δεξιάς θύρας του τέμπλου που απεικονίζει Άγγελο να κρατά με το αριστερό χέρι μεγάλο Σταυρό και με το άλλο να δείχνει προς την Ωραία Πύλη, όπου απεικονιζόταν ο Χριστός «ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ». 

                                              (Δερματούσα , αρχές 20ου αι.)

Η προσπάθεια αναστύλωσης, επαναφοράς των εκκλησιαστικών κειμηλίων και η συντήρησή τους έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετά χρόνια. Παραθέτουμε απόσπασμα δημοσίευσης του γράφοντος από το 2007, όταν μου είχε ζητηθεί να συνεισφέρω στην προσπάθεια αποκατάστασης του τέμπλου, που είχαν ήδη ξεκινήσει να συντηρούν οι συντηρητές  Μάριος και Ανδρέας Θεοδόσης:  Σε ένα ειδυλλιακό καταπράσινο μέρος με ωραία θεά της θαλάσσιας περιοχής της ανατολικής Ζακύνθου εξακολουθεί να στέκεται ακόμη όρθιο το μοναστήρι της Υπεραγίας Θεοτόκου του Δερματά στο χωριό Τραγάκι. Η ύπαρξη της Μονής σημειώνεται σε έγγραφα του προσεισμικού αρχειοφυλακείου ήδη από το 1556, ενώ ανήκε κατά περιόδους σε επιφανείς άνδρες όπως ο Επίσκοπος Κυθήρων Διονύσιος Κατηλιάνος.

 (Προσεισμική φωτογραφία του τέμπλου)

 Το συγκρότημα της Μονής ερειπώθηκε, ακολουθώντας την τύχη πολλών εκκλησιαστικών μνημείων, μετά τους σεισμούς του 1953 και τα υπάρχοντα στο ναό αντικείμενα ευτυχώς μεταφέρθηκαν για φύλαξη στο Βυζαντινό και Μεταβυζαντινό Μουσείο της Ζακύνθου και στον μετασεισμικό ναό του Αγίου Ιγνατίου του Ο.Δ.Α.Ζ στην πόλη της Ζακύνθου. Τα τελευταία χρόνια γίνονται ενθαρρυντικές προσπάθειες αποκατάστασης του κτιρίου του ναού αλλά και της εσωτερικής του διακόσμησης στην όσο το δυνατόν γίνεται καλύτερη προσεισμική μορφή του. Με τη μέριμνα και επιστασία της 20^ης Εφορείας Αρχαιοτήτων της Ζακύνθου, της τοπικής εκκλησίας αλλά κυρίως με την οικονομική και ηθική συμπαράσταση ιδιωτών, έγινε η αποκατάσταση του κτιρίου του ναού και συνεχίζεται η προσπάθεια ανασυγκρότησης και συντήρησης του τέμπλου. Η αγαστή συνεργασία, αλληλοκατανόηση και αλληλοσεβασμός μεταξύ των ιδιωτών και των επίσημων φορέων και θεσμών, σε μια κοινή προσπάθεια αποκατάστασης ενός μνημείου όπως της Δερματούσας, θα μπορούσε να γίνει παράδειγμα προς μίμησην για την ανασυγκρότηση και ανάδειξη και άλλων εκκλησιαστικών μνημείων της νήσου.

(Ζεύγος υποθυρίδων του τέμπλου, σήμερα στον Ο.Δ.Α.Ζ)

Στα πλαίσια του όντως ευγενή αγώνα των κατοίκων της περιοχής και όχι μόνον, οι οποίοι ύστερα από τα τόσα χρόνια ερήμωσης και εγκατάλειψης του χώρου κάνουν φιλότιμες προσπάθειες για την επαναφορά του ναού στην προτέρα λειτουργική του κατάσταση ως τόπου θείας λατρείας, έγινε και η παρούσα έρευνα αποκατάστασης του εικονοστασίου, νομίζοντας πως έτσι θα συμβάλλουμε στην ενότητα και ολοκληρωμένη παρουσίαση του κατακερματισμένου σήμερα τέμπλου και του διάκοσμού του.

Αφορμή για τη συγκεκριμένη έρευνα στάθηκε η εύρεση της μοναδικής μέχρι τώρα δημοσιευμένης και γνωστής προσεισμικής φωτογραφίας του εσωτερικού του ναού της Δερματούσας, που έχει τραβηχτεί από τον γυναικωνίτη της εκκλησίας και η οποία δημοσιεύεται στο βιβλίο του Νικολάου Βαρβιάνη Ζάκυνθος , Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, Αθήνα, 1977, σελ. 112...

(Οι αδελφοί Θεοδόση συντηρώντας το τέμπλο, 2006)

Το ξυλόγλυπτο επιχρυσωμένο τέμπλο σε ύφος μπαρόκ αποτελείται από τρεις ζώνες. Στην πρώτη ζώνη διακρίνονται τρία θωράκια, ενώ ακόμη και σήμερα απουσιάζει το τέταρτο κάτω από την εικόνα του Χριστού. Τα θωράκια με σκηνές της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης, όπου σχεδιαστικά το ξυλόγλυπτό τους αντιγράφει αυτό της Κυρίας των Αγγέλων της πόλης Ζακύνθου, έχουν συντηρηθεί από τους συντηρητές της 20^ης Εφορείας Αρχαιοτήτων και είναι τοποθετημένα σήμερα στο εν μέρει αποκατεστημένο τέμπλο της Δερματούσας.

Τα τρία ζεύγη των υποθυρίδων με απεικονίσεις αρχιερέων, σε ζωγραφικό ύφος όμοιο με αυτό των θωρακίων, βρίσκονται κρεμασμένα στο νότιο τοίχο του ναού του Αγίου Ιγνατίου στον Ο.Δ.Α.Ζ. . Στον παραπάνω ναό βρίσκονται επίσης κρεμασμένες στο βόρειο τοίχο και οι τρεις θύρες του τέμπλου που απεικονίζουν τον Νυμφίο και τους δύο αγγέλους να κρατούν τα σύμβολα του Πάθους.

Από τις δεσποτικές εικόνες διακρίνονται ευκρινώς ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Χριστός Μέγας Αρχιερέας. Βρίσκονται και αυτές κρεμασμένες στο ναό του Αγίου Ιγνατίου στο δυτικό τοίχο. Η εικόνα του Προδρόμου φέρει την επιγραφή «ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΡΒΑΝΗΤΙ ΑΠΟ ΧΟΡΙΟ ΤΡΑΓΑΚΥ».  Μια ακόμη απόδειξη ότι η συγκεκριμένη εικόνα προέρχεται από το ομώνυμο χωριό. Στο ναό της Δερματούσας θα πρέπει να ανήκουν και οι  εικόνες της Κοίμησης της Θεοτόκου και της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, που βρίσκονται στο ναό του Αγίου Ιγνατίου.

                       (Ο π. Δ. Λυκογιάννης με τον συντηρητή Μ. Θεοδόση, 2006)

Στην εικόνα της  Κοίμησης της Θεοτόκου, ύστερα από ηλεκτρονική επεξεργασία της προσεισμικής φωτογραφίας διαπιστώνει κανείς ότι είναι αυτή που κρέμεται στο νότιο τοίχο του ναού του Ο.Δ.Α.Ζ., με τη χρονολογία 1777. Σε αυτό άλλωστε συνηγορούν και οι διαστάσεις των προαναφερθέντων δεσποτικών εικόνων που είναι σχεδόν οι ίδιες αλλά και το παρόμοιο ζωγραφικό τους ύφος. Με τον ίδιο τρόπο θα πρέπει να αποδοθεί ως ανήκουσα στο τέμπλο της Δερματούσας και η εικόνα της Παναγίας με ασημένια επένδυση, κρεμασμένη σήμερα στο δυτικό τοίχο του ναού του Αγίου Ιγνατίου.                      

Από τη δεύτερη ζώνη, αυτήν του δωδεκαόρτου, φαίνεται από τη φωτογραφία να απουσιάζουν αρκετές εικόνες, ενώ είναι πιθανόν να βρίσκονται και αυτές στο ναό του Ο.Δ.Α.Ζ. … Στην πυραμίδα του τέμπλου  της Δερματούσας μάλλον να ανήκει, αυτό μπορεί να διαπιστωθεί και από τις διαστάσεις  του έργου, ο μικρός εσταυρωμένος που βρίσκεται σήμερα στην πρόθεση του ναού του Αγίου Ιγνατίου, ο οποίος είναι ζωγραφισμένος μόνον από την μπροστινή πλευρά και αμυδρώς διακρίνεται στην παλαιά φωτογραφία. Τέλος στον Άγιο Ιγνάτιο του Ο.Δ.Α.Ζ. βρίσκονται τέσσερα ασημένια καντήλια, ένα στο πολυκάντηλο και τρία στο τέμπλο κρεμασμένα, με στικτή την επιγραφή «ΤΗΣ ΚΗΡ[ΙΑΣ] ΔΕΡΜΑΤΟΥΣΑΣ» και τη χρονολογία 1816.

(Το τέμπλο, 2007)

Διαπιστώνεται λοιπόν ότι και στις μέρες μας παρόλο που έχουν περάσει πάνω από πενήντα χρόνια από την φοβερή καταστροφή του σεισμού του 1953, υπάρχουν ακόμη σύνολα εκκλησιαστικών έργων τέχνης όπου ζητούν και απαιτούν τον ολοκληρωμένο επαναπατρισμό τους, για να εξακολουθήσουν να συνομιλούν με τους θρησκευόμενους αλλά και τους φιλότεχνους με την καλλιτεχνική τους αρτιότητα και πληρότητα στο φυσικό τους περιβάλλον.

                                                   (Το τέμπλο σήμερα)
Με πολύ χαρά λοιπόν, ύστερα από επτά χρόνια διαπιστώνουμε τις φιλότιμες προσπάθειες και του τωρινού Εκκλησιαστικού Συμβουλίου και των κατοίκων του Τραγακίου, να επαναφέρουν, όσο αυτό είναι δυνατόν, το ναό στην προτέρα προσεισμική λειτουργική του κατάσταση, καθιστώντας τον εκκλησιαστικό χώρο ζωντανό κύτταρο της πνευματικής ζωής της ενορίας και όχι μόνον. Χρειάζεται βεβαίως, η προσπάθεια να συνεχιστεί, να γίνει η τοποθέτηση των εικόνων στη θέση τους στο τέμπλο και η αφαίρεση από εκεί των νεοτέρων, προσδοκώντας από τη Διοίκηση του Ο.Δ.Α.Ζ. να προχωρήσει στην παραχώρηση και των υπόλοιπων αντικειμένων, που θα αποκαταστήσουν το τέμπλο πλήρως. Αυτά είναι η δεσποτική εικόνα του Χριστού, η Παναγία ένθρονη Βρεφοκρατούσα με ασημένιο κάλυμμα, οι υπόλοιπες θύρες του τέμπλου (Άγγελος που κρατά κίονα και Χριστός «ΙΔΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»), τα τρία ζεύγη υποθυρίδων και οι εναπομείνασες εικόνες δωδεκαόρτου.

*Οι φωτογραφίες προέρχονται από το προσωπικό αρχείο του γράφοντος και από την ηλεκτρονική σελίδα στο FB της Ενορίας Τραγακίου.

 

  (Δημοσιεύτηκε στην εφημ. Ερμής, αρ.φυλ. 4345, 2-5-2014)